[b]ئەلفبێ

ژمارەی پیتەكانی ئەلفبێی كوردی (٣٤) دانەن و بریتین لە:

ئـ ـ ا ـ ب ـ پ ـ ت ـ ج ـ چ ـ ح ـ خ ـ د ـ ر ـ ڕ ـ ز ـ ژ ـ س ـ ش ـ ع ـ غ ـ ف ـ ڤ ـ ق ـ ك ـ گ ـ ل ـ ڵ ـ م ـ ن ـ و ـ ۆ ـ وو ـ هـ ـ ه ـ ی ـ ێ.

بزوێنەكان

بزوێن بەو دەنگانە دەوترێن كە لە كاتی بێژە (تلفظ)یاندا، دەم و زار تۆزێ زیاتر دەكرێنەوە و زیاتر دەكێشرێن. بزوێنەكان جووڵە و بزواندن دەخەنە ناو وشەوە.

بزوێنەكان لەڕاستیدا (٨) دەنگن، بەڵام بە ئەلفبێی سۆرانی (عەرەبی) تەنها (٧) دەنگیان نیگار و پیتیان بۆ دانراوە و دەنووسرێن و بریتین لە:
   (ا ـ و ـ ۆ ـ وو ـ ە ـ ی ـ ێ).

یاسا: (هەر وشەیەكی كوردی لانی كەم یەك بزوێنی تێدا بەكار دەچێت.)‌:

(ناو naw) ـ (كورد Kurd) ـ (كۆمار komar) ـ (سوور sûr) ـ (بەرد berd) ـ (كوردی kurdî) ـ (سێ sê) ـ (زانستپەروەر zanistperwer).
بزرۆكە (i)

هەندێ وشەی كوردی هەن كە لە ڕواڵەتدا بزوێنیان تێدا نابینرێ وەكوو: (بردن، من، ژن، چل، مردن، بزن، خستن)، بەڵام لەڕاستیدا دەنگی بزوێنیان تێدایە. ئەو بزوێنە لە ئەلفبێی كوردیی لاتینیدا بە پیتی (i) دیاری كراوە، بەڵام لە ئەلفبێی عەرەبیدا هیچ پیتێكی بۆ دانەنراوە، دیار نییە و بزر بووە، بۆیە ناوی نراوە: (بزرۆكە). نموونە:

(بردن birdin)، (من min)، (ژن jin)، (چل çil)، (مردن mirdin)، (بزن bizin) و (خستن xistin).

وشەی "مشك" لە ناوچە جۆربەجۆرەكانی كوردستاندا بە دوو شێوازی (mişk) و (mişik) بێژە دەكرێت، بەڵام لە ئەلفبێی عەرەبیدا هەر بە یەك شێواز دەنووسرێت: "مشك".

كەوا بێت (٨)ەمین دەنگی بزوێنی كوردی بە ئەلفبێی عەرەبی نانووسرێت و، "بزرۆكە"یە. (i).

ئەلفبێی كوردی بە لاتینی

لاتان سەیر نەبێ ئەگەر بڵێین بۆ ئەوەی لە ئەلفبێی كوردی كە بە پیتی عەرەبی دەنووسرێ، باشتر تێ بگەن، زۆر گرنگە ئەلفبێی كوردیی لاتینی بناسن. ئەم ئەلفبێیە بریتییە لە:

-A - B - C - Ç - D - E - Ê - F - G - H - I - Î - J - K - L - M - N - O - P - Q - R - S - Ş - T - U - Û - V - W - X - Y - Z.

بزوێنەكانی بریتین لە (٨) دەنگ و هەر هەشتەكەیان دەنووسرێنەوە: (A - E - Ê - I - Î - O - U - Û).

پاشكۆ: لە ناوەڕاست و كۆتاییی وشەدا: (ڕ = rr) و (ڵ = ll).

(پەڕۆ = perro)، (کەڕ = kerr) یان (كەڵك = kellk)، (ساڵ = sall).

پێویست ناكات لە سەرەتای وشە بە ئەلفبێی لاتینی، بۆ نووسینی (ڕ) كەڵك لە (rr) وەرگرین، چونكوو زۆر ناشیرین دێتە پێش چاو، بۆیە هەر (r) بەسە. وەكوو: (ڕاز = raz)، (ڕێگا = rêga)، (ڕۆژ = roj). بەڵام زۆر گرنگە لە سۆرانیدا هەموو پیتێكی سەرەتای وشە كە بە (ر) دەست پێ دەكات بە (ڕ) بنووسرێن. نموونە: ڕێز، ڕەش، ڕزگار.

پیتەیارمەتیدەر

یاسا: (لە زمانی كوردیدا دوو بزوێن بەدوای یەكتردا نانووسرێن.):
   بۆ نموونە، (یار) بە لاتینی وا نانووسرێت: (îar) یان (iar).
   هەروەها (وان‌) وا نانووسرێت: (uan) یان (ûan) یان (oan).

بۆ ئەوەی دوو بزوێنەكە بەدوای یەكتردا نەنووسین، كەڵك لە پیتێكی نەبزوێن وەردەگرین كە یارمەتی دەدات دوو بزوێن پێكەوە نەنووسرێن. بەو پیتانە دەوترێن: "پیتەیارمەتیدەر"، كە بریتین لە (ی y) و (و w)‌. بەمجۆرە نموونەكانی سەرەوە ئاوا دەنووسرێن:
   (یار yar).
   (وان Wan).

(پیتەیارمەتیدەر)‌ لە ئەلفبێی لاتینیدا به پیتی (y) و (w) دیاری كراون. لە ئەلفبێی عەرەبیدا (ی) و (و)یان بۆ بەكار دەچێت: (ی y)، (و w)، هەر چەند بۆ بزوێنەكانی (î و u)ش بەكار دەچن

هەم بزوێن و هەم نەبزوێن‌

لە ئەلفبێی عەرەبیدا پیتێكی تایبەت نییە كە‌ "پیتەیارمەتیدەر"ەكانی (y) و (w)یان پێ بنووسرێتەوە. بۆ ئەو مەبەستە هەر كەڵك لە پیتەكانی (ی) و (و) وەردەگیرێ كە بۆ بزوێنەكانی (î) و (u)ش بەكار دەچن، واتە (ی) و (و) هەم بزوێنن و هەمیش نەبزوێن:

(ی y)، (و w)، (ی î)، (و u).

بزوێن: (ی î)، (سلێمانی Silêmanî). (تیر =tîr).
نەبزوێن: (ی y)، (كەی key). (بەیت = beyt).

بزوێن: (و u)، (كول kul).
نەبزوێن: (و w)، (خەوتن xewtin).

جیاكردنەوەی بزوێن و نەبزوێن لە ئەلفبێی لاتیندا زۆر ئاسانه،‌ چونكوو هەر دەنگێك پیتی تایبەتمەندی خۆی بۆ دانراوە. لە ئەلفبێی عەرەبیدا چونكوو بزوێن و نەبزوێن پیتەكانیان جیا نەكراونەتەوە، تۆزێ زەحمەتە لێك جیا كرێنەوە، بەڵام ئەگەر پێش یان پاش ئەوان پیتێكی بزوێن هەبێت ئەوە ئەوان دەبنە نەبزوێن: (شایان şayan)، (مەی mey)، (یانە yane)، (كەوان kewan)، (شەو şew)، (ورد wird).

هەمزە (ء)

هەمزه،‌ لە زمانی عەرەبی و فارسیدا، لە چەند شوێنێكی جۆربەجۆر بەكار دەچێت، وەكوو: (أ ٌإ لأ  لإ ۆ ء ئـ)، بەڵام لە زمانی كوردیدا تەنیا شێوازی (ئـ) بەكار دەبرێت، ئەویش بە مەبەستی ئەوەی نەهێڵێ دوو بزوێن بەدوای یەكدا بنووسرێن.
   هەندێ لە زمانزانان هەمزە بە بزوێن دادەنێن و، لای هەندێكیش بە نەبزوێن دەناسرێت، بەڵام لەڕاستیدا كورد، هەمزەی بە شێوازی (ئـ) بەكار هێنا و بڕیاری دا وەكوو (نەبزوێن)ێك چاوی لێ بكات، بۆ ئەوەی نەهێڵێ دوو بزوێن بەدوای یەكدا، یان هەندێ بزوێن لە سەرەتای وشەدا بنووسرێن، نموونە:

   ناازاد = نائازاد
   او = ئاو
   ەو = ئەو
   ۆخەی = ئۆخەی
   ورووپا = ئورووپا
   ێجگار = ئێجگار

قرتاندنی (ئـ)

هەندێ جار ڕوو دەدات كە وشەیەك وا بە پیتێكی نەبزوێن كۆتاییی هاتووە، وەكوو: (شەو şew)، لەگەڵ وشەیەك كە بە (ئـ) دەستی پێ كردووە، وەكوو (ئاهەنگ aheng)، پێكەوە كۆ دەبنەوە و وشەیكی نوێ پێك دەهێنن كە واتایەكی نوێتری هەیە وەكوو:
شەو + ئاهەنگ = شەوئاهەنگ. لێرەدا پێویست ناكات (ئـ) بمێنێتەوە و دەتوانین بیقرتێنین، چونكوو پیتی پێش ئەو بزوێن نییە تا كێشە بێت. دەنووسین: (شەواهەنگ). هەروەها:

كارئاسانی  دەبێتە: كاراسانی.
ماڵئاوایی = ماڵاوایی.
بانئەفشار = بانەفشار (ناوی گەڕەكێكە لە شاری قەسری شیرین لە پارێزگای كرماشان).
كارئەندامزانی = كارەندامزانی (physiology).
تووڵئامراز = تووڵامراز (toolbar). (تووڵ، شیش = bar)، (ئامراز، كەرەستە = tool).

هەروەها:

كەمەندام، چاوەسمەر، چاوەستێرە، گوڵەندام، گوڵەستێرە، شێرەندام، خاكەناز.

‌كێشەی بزوێنی (وو)

(وو û) دەنگێكی بزوێنە و هەرگیز نابێ لە سەرەتای وشەدا بنووسرێت. زۆر هەڵەیە بنووسی: (ووشە ûşe، وورچ ûrç، وون ûn، ووس ûs و هتد)، بەڵكوو دەبێ بە (و w)ی نەبزوێن بنووسرێت، چونكوو دوای ئەو پیته، بزرۆكە هەیه، كەوا بێت دوو بزوێن پێكەوە نانووسرێن و دەبێ وا بنووسرێن‌: (وشە wişe، ورچ wirç، ون win، وس wis و هتد).

بەڵام لە ناوەڕاست و كۆتاییدا دەنووسرێ: (سوور sûr)، (نوور nûr)، (چوو çû)، (توو tû).

زۆر كەس بە هەڵە دەنووسن: "كەركوك، مەحمود، حوكومەت و هتد". كە ڕاستییەكەی ئاوایە: كەركووك، مەحموود، حوكوومەت و هتد".

كێشەی بزوێنی (ە e)

(ە e) سەرەڕای ئەوەی كە دەنگێكی بزوێنە، كردار (فعل verb)ێكیشە كە لە "سێیەم كەسی تاك"دا، واتای (is)ی ئینگلیزی دەدات: (It is could = هەوا ساردە).
  لە ئەلفبێی لاتیندا، كرداری (ە e) بەجیا دەنووسرێت: ‌(Hewa sard e)، بەڵام لە ئەلفبێی عەرەبیدا، دەلكێت بە وشەكەی پێشیەوە: (هەوا ساردە). نموونەی تر: برامە، هاوڕێمە، كوڕە، كچە، پێنووسە، دەستە، ڕێزمانە، كوردە، بەردە.

كێشەی (یە)

جاری وایە وشەكەی پێش (ە) بە پیتێكی بزوێن (ا ـ و ـ ۆ ـ وو ـ ە ـ ی ـ ێ)،كۆتاییی هاتووە، وەكوو: (مامۆستا)، ئەو كاتە ئیتر لە جیاتیی (ە) دەنووسین (یە): (مامۆستایه mamosta ye)‌.

تێبینی: كرداری (یه)ش هەر وەكوو (ە) دەبێ بلكێنرێ بە وشەكەی پێشیەوە: (مامۆستایه)‌، نەك (مامۆستا یە). تەنانەت ئەگەر وشەكە بە (یی)ش كۆتاییی هات هەر پێكەوە دەنووسێنرێت: هەروەها:
   (سپییە)، نەك (سپیە، سپی‌یە، سپی یە).
   (چییە)، نەك (چیە، چی‌یە، چی یە).
   (نییە)، نەك (نیە، نی‌یە، نی یە).
   (كوردییە)، نەك (كوردی‌یە، كوردی یە).
   (كۆیەیەیییە)، نەك (كۆیەیە، كۆیەییە، كۆیەیی‌یە، كۆیەیی یە).
   (سنەیییە‌) نەك (سنەیی یە، سنەییه).

كێشەی (ی)

سەیری ئەم وشانە بكەن: (مەی mey)، (بی bî).

لەو دوو نموونەیەدا، (ی y) نەبزوێنه و دەنگێكی كورتە‌، بەڵام (ی î) بزوێنه و دەنگێكی درێژە‌، گەر سەرنج بدەن دەبینن كە لە ئەلفبێی عەرەبیدا، هەر دوو شێوەكەی (ی) وەكوو یەكن: (ی)، بەڵام لە لاتینیدا دوو جۆرن (y) و (î). واتە لە ئەلفبێی عەرەبیدا جیاكردنەوەی بزوێن و نەبزوێنی (ی) تۆزێ وردبوونەوەی دەوێ، بەڵام لە لاتینیدا، دوو شێوازی جۆربەجۆرن و بەو جۆرە جیاكردنەوەی بزوێن لە نەبزوێن زۆر ساناترە.

یاسا: (دوو دەنگی بزوێن بەدوای یەكتردا نابێ بنووسرێن).

سەیری ئەم وشەیە بكەن: (كوردی kurdî) + (ەكان ekan) = (كوردیەكان kurdîekan).

ئایا لەو نووسینەدا هەڵەیەكی گەورەمان نەكردووە؟ با، ئەویش ئەوەیە كە دوو بزوێنمان پێكەوە نووسیوە:
   (یە îe). چار؟ دەبێ كەڵك لە پیتەیارمەتیدەر وەرگرین و بنووسین: (كوردییەكان kurdîyekan).
   لە ئەلفبێی عەرەبیدا (ییـ) وەكوو یەكن، بەڵام لەڕاستیدا یەكەمیان بزوێنە و دووەمیان نەبزوێنە. ئەگەر سەیری لاتینییەكەی بكەین باشتر بۆمان ڕوونە:  (îy). بۆیە گەر بزانین بە لاتینی چۆن دەنووسرێن، زۆر بەئاسانی لێك جیا دەكرێنەوە.

كێشەی بزوێنی (یی î)

(یی î) دەنگێكی درێژە و بەداخەوە لە ئەلفبێی عەرەبیدا هیچ پیتێكی جیاوازی بۆ دانەنراوە. هەندێ لە نووسەران بۆ بزوێنی (î) هەموو كاتێ كەڵكیان لە (یی) وەردەگرت، تەنانەت لە ناوەڕاست و كۆتاییی وشەشدا و، وا دەیاننوسی:

(تییر tîr)، (سییر sîr)، (چییمەن çîmen)، (كوردیی kurdî)، (سیی sî)، (سلێمانیی Silêmanî)، (كفریی Kifrî). بەڵام چونكوو ناشیرین بوو، لە ناو نووسەر و خوێنەری كورددا جێی نەگرت و بەناچاری هەر یەك (ی) بۆی بەكار هێنرا: (تیر tîr)، (سیر sîr)، (چیمەن çîmen)، (كوردی kurdî)، (سی sî)، (سلێمانی Silêmanî)، (كفری Kifrî).

بەكارهێنانی (یی): لەم شوێنانەدا كەڵك لە (یی yî) وەردەگیرێ:

(ڕەشایی reşayî)، (بەرایی berayî)، (دوایی diwayî)، (كۆتایی kotayî)، (پانایی panayî)، (شێنەیی şêneyî)، (كۆیەیی Koyeyî)، (سنەیی Sineyî)، (هەڵەبجەیی Hellebceyî)، (ڕانیەیی Ranyeyî)، (ورمێیی Wirmêyî) و (تەنیایی te

(ی)ی پێوەندی

(ی)ی پێوەندی ئەو دەنگی (ی)یەیە كه دەكەوێتە نێوان دوو ناو، یان ناوێك و ئاوەڵناوێكەوە: مامۆستای قوتابخانە. كچی شۆخ.

كێشەكە لەوەدایە كاتێ وشەیەك خۆی بە (ی) كۆتاییی بێت، وەكوو: (كوردی، ئیسلامی، كرماشانی، سنەیی، كۆیەیی)، هەندێ كەس ئیتر (ی)ی پێوەندییەكەیان لەبیر دەچێ بینووسن، كە هەڵەیەكی گەورەیە. بۆ نموونە لەباتیی "یەكێتی نیشتمانی كوردستان" دەبێ بنووسرێت: "یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان".

دەبێ وردبین بین و نەهێڵین (ی)ی پێوەندی بقرتێنرێت، لەم نموونانەی خوارەوەدا (ی)ی پێوەندی ڕەچاو كراون:

داری سەوز، قوتابخانەی سەرەتاییی كچان، كۆماری ئیسلامیی ئێران، كرماشانیی دڵسۆز، پەپوولەی خۆشەویستیی من، كۆیەییی هونەرمەند، كاكەییی كوردپەروەر، زاراوەی هەورامیی كۆن.

(ی)ی سێیەم كەسی تاك

هەندێ لە جێناوە لكاوەكان بریتین لە:
   ...م        ...مان
   ...ت        ...تان
   ...ی        ...یان
   وەكوو:
   خواردم        خواردمان
   خوارت        خواردتان
   خواردی        خواردیان

جێناوی لكاوی سێیەم كەسی تاك (ی)یە. لە كاتی گەردانكردنی ئەو دۆخەدا، ئەگەر "بنە"ی كردارەكە خۆی بە (ی) كۆتاییی هات، (ی)ی جێناوی لكاو لەبیر مەكەن، نموونە:
   پرسیم        پرسیمان
   پرسیت        پرسیتان
   پرسیی        پرسییان
   دەبێ وا بنووسرێن: من پرسیم، تۆ پرسیت، ئەو پرسیی. (نەك ئەو پرسی).
   نموونەی تر:
   (دزین، بڕین، كڕین، گۆڕین، نووسین)، كە لە سێیەم كەسی تاكدا دەبنە (ئەو دزیی، ئەو بڕیی، ئەو كڕیی، ئەو گۆڕیی، ئەو نووسیی).

كێشەی پیتی (ڕ)

"ڕ" دەنگێكی گڕە كە لە سەرەتا و ناوەڕاست و كۆتاییی وشەدا دێت:

ڕاز، هەڕا، مەڕ.
تێبینی: نابێ (ڕ)ی گڕ لەگەڵ (ر)ی سادە تێكەڵ بكرێت.

یاسا: (هەموو دەنگێكی (ڕ) لە سەرەتای وشەدا گڕە و دەبێ بە (ڕ)ی گڕ بنووسرێت، نەك بە (ر)ی سادە).

هەندێ كەس لە سەرەتادا بەشێوەی (ر) دەینووسن و هێماكەی بۆ دانانێن. (ر) دەنگێكی سادەیە و زۆر جیاوازە لە (ڕ). لە سەرەتای وشەدا هەموو دەنگی (ڕ)ی زمانی كوردی، گڕە، دەبێ هەموو كاتێ بە هێماكەیەوە بنووسرێت. نابێ بوترێت: "ئێمە دەزانین هەموو دەنگێكی سەرەتا گڕە، كەوا بێت با بە (ر) بنووسرێت و خۆمان تێی دەگەین كە گڕە."
    تەنانەت لەناو تەختەكلیلی كوردیشدا دوگمەیەك بۆ (ڕ) دیاری كراوە، زۆر سەیرە بێین دوگمەیەكی تر لەباتیی ئەو دوگمەیە بەكار بهێنین كە دەنگێكی ترە!

ڕاست، ڕێگا، ڕۆخ، ڕژد، ڕەنج، ڕزگار، ڕەش، ڕەنگ، ڕۆڵە.

كێشەی پێشگرەكانی (هەڵ، دا، ڕا، وەر، دەر)

ئەم پێشگرانه كاتێ دەچنه سەر چاوگ یان فرمان یان هەر شێوازێكی تر، پێیانەوه دەلكێن بەمەرجێ جێناوی لكاو نەكەوتبێته نێوان پێشگر و وشەكەی دوای خۆی. وەك:
   چاوگ:
    هەڵ: هەڵكردن، هەڵگرتن، هەڵكورمان، هەڵكێشان، هەڵبڕین، هەڵخستن.
    دا: دابڕان، داخستن، داڕمان، داگرتن، داكردن، دابەزین، داخورپان.
    ڕا: ڕ‌اگرتن، ڕ‌اكێشان، ڕاپەڕین، ‌ڕاخستن، ڕاگوێزان، ڕاگواستن.
    وەر: وەرگرتن، وەرسووڕان، وەرگەڕان.
    دەر: دەركردن، دەرهێنان، دەربڕین، دەرخستن، دەرپەڕاندن.

   فرمان:
    هەڵ: هەڵگره، هەڵخە، هەڵمەخه، هەڵكشێ.
    دا: دانێ، دامەبڕه، دابەزێنە. داگره.
    ڕا: ڕاكێشه، ڕاپەڕێنه، ڕامەپەڕێنه. ڕاگره.
    وەر: وەرگره، وەرسووڕێنه، وەرگەڕێ، وەرچەرخێ.
    دەر: دەربێنه، دەرخه، دەركه، دەرچۆ.

   دۆخی تر:
    هەڵكشاو، هەڵخراو، هەڵنەكشاو، هەڵخزێنراو. دانراو، داسەپاو، دابڕاو. ڕاپەڕێنراو، ڕاپەڕیو، ڕ‌اگوێزراو، ڕ‌اكشاو. وەرگیراو، وەرگرتوو، وەرگرته، وەرسووڕاو، وەرگێڕاو. دەرهێنراو، دەرخراو، دەركراو، دەرچوو

پێشگر و جێناوی لكاو

ئەگەر جێناوی لكاو (...م، ...ت، ...ی، ...مان، ...تان، ...یان) كەوته نێوان پێشگر و فرمانەكەی دوای خۆی ئەوا بەجیا دەنووسرێن و جێناوەكە به پێشگرەوه دەلكێنرێ:

    هەڵ: هەڵم گرن، هەڵت گرن، هەڵیان كێشن، هەڵمان مەواسن، هەڵتان بڕن.
    دا: دامان نەنایه، دایان خەن، دای بڕه.
    ڕا: ڕایان دەگرن، ڕام كێشه، ڕاتان پەڕێنن، ڕاشیان پەڕێنن.
    وەر: وەرمان گرتایه، وەری نەگری، وەریان سووڕێنه، وەرمان گەڕێنه.
    دەر: دەریان پەڕاندین، دەری خه.

گیروگرفتی فرمانی لێكدراو (فعل مركب compound verb)

فرمانی لێكدراو بەو فرمانانه دەوترێن كه له دوو یان چەند وشە پێك هاتوون. وەک: (ڕێك + كەوتن = ڕێككەوتن)، (پێك + هێنان = پێكهێنان).
   ئەم فرمانانه ئەگەر له دۆخی چاوگدا بن پێكەوه دەنووسرێن، وەك: ڕێكخستن، شەڕكردن، كۆڵنەدان، خەباتكردن، تاڵانكردن، تێكدان، سەربڕین.
   ئەگەر له دۆخه جۆربەجۆرەكانی فرمان (ئێسته، ڕابردووی ساده، ڕابردووی گێڕاوەیی، ڕابردووی دوور) بەكار ببرێن بەجیا دەنووسرێن:

   ئێسته: ڕێك دەخەم ـ ڕێك دەخەی ـ ڕێك دەخات ـ ڕێك دەخەین ـ ڕێك دەخەن ـ ڕێك دەخەن.
   ڕابردووی سادە: ڕێكم خست، ڕێكت خست ـ ڕێكی خست ـ ڕێكمان خست ـ ڕێكتان خست ـ ڕێكیان خست.
   ڕابردووی گێڕاوەیی: ڕێكم خستووه ـ ڕێكت خستووه ـ ڕێكی خستووه ـ ڕێكمان خستووه ـ ڕێكتان خستووه ـ ڕێكیان خستووه.
   ڕابردووی دوور: ڕێكم خستبوو ـ ڕێكت خستبوو ـ ڕێكی خستبوو ـ ڕێكمان خستبوو ـ ڕێكتان خستبوو ـ ڕێكیان خستبوو.

ئەگەر له دۆخەكانی تردا بن هەروەكوو دۆخی چاوگ پێكەوه دەنووسرێن: پێكهاتن، پێكهاتوو، پێكهاته، پێكهێنراو. سەركەوتن، سەركەوتوو.

نموونەی تری گەردان (تصریف)ی فرمان (فعل):

فرمان (فعل) لە دۆخی چاوگ (مصدر)دا پێكەوە دەنووسرێت: ڕوونكردنەوە. بەڵام لە دۆخەكانی تردا جیا دەكرێنەوە:

   تاك، دۆخی ئێستە: ڕوونی دەكەمەوە، ڕوونی دەكەیتەوە، ڕوونی دەكاتەوە.
   كۆ، دۆخی ئێستە: ڕوونی دەكەینەوە، ڕوونی دەكەنەوە، ڕوونی دەكەنەوە.
   تاك، ڕابردووی سادە: ڕوونم كردەوە، ڕوونت كردەوە، ڕوونی كردەوە.
   كۆ، ڕابردووی سادە: ڕوونمان كردەوە، ڕوونتان كردەوە، ڕوونیان كردەوە.
   تاك، ڕابردووی گێڕاوەیی (نقلی): ڕوونم كردبووەوە، ڕوونت كردبووەوە، ڕوونی كردبووەوە.
   كۆ، ڕابردووی گێڕاوەیی: ڕوونمان كردبووەوە، ڕوونتان كردبووەوە، ڕوونیان كردبووەوە.
   تاك، ڕابردووی دوور: ڕوونم كردبوو، ڕوونت كردبوو، ڕوونی كردبوو.
   كۆ، ڕابردووی دوور: ڕوونمان كردبوو، ڕوونتان كردبوو، ڕوونیان كردبوو.

كێشەی (و)ی پێوەندی (بەیەكەوەبەستن)
   
پیتی (و and) وشەیەكی سەربەخۆیه و دەبێ سەربەخۆ هەڵسوكەوتی لەگەڵدا بكرێ و نەڵكێندرێ به وشەكانی پێش و پاشی خۆی.
بۆ نموونه دەبێ بنووسرێ:

    (من و تۆ) نەك (منو تۆ) یان نەك (من‌و تۆ).
    (سەر و ماڵ) نەك (سەرو ماڵ) یان نەك (سەروو ماڵ).
    (هیوا و ئاوات) نەك (هیواو ئاوات).

سەرنج: نموونەكانی سەرەوه هەر كامەیان سێ وشەی جیاوازن و پێكەوه مانایەكی نوێ پێك ناهێنن و هەر بەتەنیا مانای خۆیان پاراستووه و جیاوازییان هەیە لەگەڵ وشەی لێكدراو كه له خوارەوه باسیان دەكرێ.

وشەی لێكدراو (مركب)

هەندێ جار دوو یان چەند وشە، كە هەر كامەیان بۆ خۆی واتایەكی هەیە، پێكەوە كۆ دەبنەوە و سەرجەم واتایەكی نوێتر پێك دەهێنن، بەم متوربەبوونە دەڵێن (وشەی لێكدراو). وشەی لێكدراو دەبێ بلكێن بە یەكەوە و نابێ بەجیا بنووسرێن و، بە چەند شێوە پێك دێن:

١. بێ هیچ یارمەتییەك:

جاری وایە "وشەی لێكدراو"‌، بێ هیچ یارمەتییەك دروست دەبێت و تەنیا وشەكان پێكەوە دەلكێن:

ڕەش + ماڵ = ڕەش ماڵ، كە پێكەوە واتایەكی تر پێك دەهێنن و ئەو كاتە دەبێ پێكەوە بنووسرێن: ڕەشماڵ.

    خوێندن + گە = خوێندنگە.
    زانست + پەروەر = زانستپەروەر.
    پاش + بنەما = پاشبنەما.
    كتێب + خانە = كتێبخانە.
    مەلە + گە = مەلەگە.

٢. بە یارمەتیی پیتی (و‌):

جاری وایە "وشەی لێكدراو"‌،‌ بە یارمەتیی پیتی (و) پێكەوە دەلكێن:

    ئاڵ + و + گۆڕ = ئاڵوگۆڕ.
    مشت + و + مڕ = مشتومڕ.
    ئەلف + و + بێ = ئەلفوبێ.
    دەنگ + و + باس = دەنگوباس.

٣. بە یارمەتیی پیتی (ە):

جاری وایە "وشەی لێكدراو"‌،‌ بە یارمەتیی پیتەبزوێنی (ە) پێكەوە دەلكێن:

    بەرد + ە + قارەمان = بەردەقارەمان.
    گوڵ + ە + گەنم = گوڵەگەنم.
    بەرز + ە + فڕ = بەرزەفڕ.
    ئاگر + ە + دیوار = ئاگرەدیوار.

نموونەی تری وشەی لێكدراو:

خۆترنجێنەر، خۆكوژ، بەردباران، كاروبار، ئەلفوبێ، هاتوچۆ، زانستپەروەر، زانستخواز، ئازادیخواز، وڵاتپارێز، سێشەممه، ڕاستەوخۆ، نیشتمانپەروەر، گوڵەگەنم، ڕێنووس، باوكمردوو، یەكگرتوو، ئاڵوگۆڕ، ڕۆژنامەنووس، هەواڵنێر، پەیامنێر، بەرزەفڕ، جەرگبڕ، مناڵپارێز، چەمچەماڵ، بێكەس، جێبەجێ، دەستبەجێ، كانیكەوه، هەڵگورد، تاقبۆستان (تاقۆسان)، ملهوڕ، تەختەكلیل، پاشبنەما، بنكەدراوە (databa)، بەستهێڵ (dash)، ڕوومێز (desktop)، زانیارینامە (encyclopedia)، ئاگرەدیوار.

پیتی (ت) لە كۆتاییی فرماندا

پیتی (ت) لە كۆتاییی فرماندا هەم دەتوانرێ بنووسرێ و هەمیش دەتوانرێ نەنووسرێت، وەكوو:

(دێ و دەڕوا) یان (دێت و دەڕوات).

(نان دەكا) یان (نان دەكات).

وشەی بیانی

هەر وشەیەكی بیانی هاتبێتە ناو كوردییەوە دەبێ بە ڕێنووسی كوردی بنووسرێت یان ئەگەر پێویست بوو وەكوو خۆی بنووسرێتەوە دەبێ بخرێتە ناو دوو كەوانەوە.

·         ئەڵڵا، قەڵەم، ئەكبەر.

·         لە زمانی كوردیدا بە (مذهب) دەڵێن "ڕێباز".

ئامرازی (تر) و وشەی (تر)

ئامرازی بەراوردكردن (تر، ترین)

دەبێ بلكێن بە وشەكانی پێشیانەوە، وەكوو:

جوان، جوانتر، جوانترین
گەرم، گەرمتر، گەرمترین.

وشەی (تر) بە واتای (دی، دیكه)‌

وشەی (تر) وشەیەكی سەربەخۆیە و دەبێ بەجیا بنووسرێت:

كابرایەكی تر، شەوێكی تر، نووسەرێكی تر.

پاشگرەكانی (دا، ڕا، وە، ەوە)

دەبێ بلكێن بە وشەكانی پێشیانەوە، وەكوو:

   دا: لە ماڵدا چاوم پێ كەوت.
   ڕا: لە كوێڕا هاتی؟
   وە: لە كوێوە بۆ كوێ؟
   ‌وە: لە هەوەڵەوە بیگێڕەوە.

[color=Magenta]فرمانی (دا)

وشەی (دا) كە ڕابردووی (دان، دایین)ە جیاوازیی هەیە لەگەڵ پاشگری

کــاتــژمـــێــره‌کـــه‌ت چــــرکـــه‌ چـرك ده‌کــا
لـــــه‌گــــه‌ڵ هه‌ر چرکه‌ ته‌مه‌ن کــه‌م ده‌کــا
ئـــه‌ڵــێ چاکه‌ بــکــه‌ هــــه‌تـــاکــــو مــــاوی
خـــۆ تـــۆ بــه‌بێ هـــۆ دروســت نــه‌کـــراوی

[size=24]www.lawykurd.net[/size]