بابهت: پۆڵنـــــــــــــــــــــدا
پایتەخت: وارشۆ
گەورەترین شا : وارشۆ
زمانی فەرمی: پۆڵەندی
ڕژێمی دەسەڵاتی: كۆماری پەرلەمانی
سەرۆك كۆمار: لیخ كاچینسكی
سەرۆك وەزیران: دۆناڵد تۆسك
چوونە ناو یەكێتی ئەوروپا: 2007
ڕووبەر: (312,679)كم2 چوارگۆشەیە
ژمارەی دانیشتوان: (38,130,302 ) كەس
چڕی دانیشتوان: (319) كەسە لەیەك میل چوار گۆشەدا
دراو: زلۆتی PLN
داهاتی گشتی نەتەوەیی: (707,051) ملیار دۆلاری ئەمریكی
داهاتی تاكەكەس: (7,500) دۆلاری ئەمریكی
جیاوازی كات: (+1 UTC)
جیاوازی كات لە هاوین: (2+ UTC)
هێمای ئەنتەرنێت: (pl.)
زەوی كشتوكاڵی: (48,2%) ی خاكی وڵات
* جوگرافیا:
پۆڵەندا پێشی دەگوترێت (پۆڵۆنیا)، بەزمانی پۆڵەندی واتە ( Polska)، كۆمارێكە دەكەوێتە خۆرهەڵاتی ئەوروپاوە، دەریای (بەلتیك) دەكەوێتە سەرووی پۆڵەنداوە، بەڵام لەباكووری خۆرهەڵات هەریەك لەهەرێمی (لینینگراد)ی ڕووسیو (لیتوانیا) هاوسنورن لەگەڵیدا، هاوسنوریشە لەگەڵ (ڕوسیای سپی)و (ئۆكرانیا) لەخۆرهەڵاتو (سلۆڤاكیا)و (چیك) دەكەونە باشوورییەوە، (ئەڵمانیا)ش دەكەوێتە خۆرئاوای ئەم وڵاتەوە.
سروشتی پۆڵەندا واهەڵكەوتووە كە لەباكوور دەشتو ڕێكی زۆرە، بەڵام تا بەرەو باشوور بڕۆین بەرزاییەكانی زیاتر دەبن.
بەرزترین لوتكە لەوڵاتی پۆڵەندا لوتكەچیای ڕیسی (Rysy)یە كە بەرزییەكەی دەگاتە (2499)مەتر، ڕووباری (فیسوا) درێژترین ڕووباری ئەم وڵاتەیە، ڕووباری (ئەودرا) سنورێكی سروشتی لەگەڵ (ئەڵمانیا)دا دروستكردووە، دارستانەكان نزیكەی (28%)ی ڕووبەری وڵاتیان داگیركردووە، گرنگترین شارەكانی بریتین لە(كراكۆفو بۆزنان)و بەندەرە سەرەكیەكانیشی بریتین لە(گدانیسكو شچاچیتن) كە دەكەونە سەر دەریای بەلتیك.
* مێژوو:
لەساڵی (1025) خرۆبەری (Chrobry) وەك یەكەم پاشای وڵات دەسەڵاتی پۆڵەندای گرتەدەست، زۆرینەی بەشەكانی پۆڵەندا لەساڵی (1163) خرایەسەر (ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانی پیرۆز)، ساڵی (1241) ئەم وڵاتە ڕووبەڕووی دووژمنكارییەكی سەخت بووەوە كە ئەویش هێرشی مەغۆلەكان بوو بۆ سەر پۆڵەندا بەسەركردایەتی (باتۆخان)، مەغۆلەكان میرنشینەكانی باشووریان خاپووركرد، ڕووبەڕووبوونەوەی سوپای (ئەڵمانی - پۆڵەندی) لەگەڵ (مەغۆلەكان) سوودی نەبوو لەشەڕی (لیكنیتچا)دا، دوای ئەو كێشانەی كە پۆڵەندا دووچاری هات لەسەدەی پانزەهەم هەوڵی یەكخستنەوەی ئەم وڵاتە درا، ساڵی (1447) پۆڵەندا لەگەڵ لیتوانیا یەكیگرت، پۆڵەندا سێجار دابەشكراوە، ئەویش لەساڵانی (1772) و (1793) و (1795)، دوای ئەوەی (ناپلیۆن) شكستی هێنا دەوڵەتە سەركەوتووەكانی جەنگ كە (نەمسا، پروسیاو ڕوسیا) بوون لەساڵی (1815) ڕێكەوتن لەسەر دابەشكردنی پۆڵەندا، بەم شێوەیە پۆڵەندییەكان بوونە قوربانیو بەبێ دەوڵەتی مانەوە تا ساڵی (1916) شانشینی پۆڵەندا ڕاگەیەنرا.
لەنێوان ساڵانی جەنگی جیهانی یەكەم كە لەنێوان ساڵی (1916) بۆ (1919)دا بوو، لەساڵی (1918)دا كۆماری پۆڵەندا ڕاگەیەنرا، ساڵانی دواتر پۆڵەندا ئەو زەوییانەی گێڕایەوە سەر خاكی خۆی كە لەدەستی دابوون، ئەو ماوەیەی كە كەوتە نێوان هەردوو جەنگی
ستالین و هێتلەر
جیهانی یەكەمو دووەم، واتە لەنێوان ساڵانی (1919- 1939) وڵاتی پۆڵەندا تووشی بارودۆخی ناجێگیری سیاسیو ئابووری بوویەوە، لاوازیو بێهێزی پۆڵەندا وایكرد كە نەتوانێت ڕووبەڕووی مەترسی بەردەوامی هەردوو دەوڵەتی (ئەڵمانیو سۆڤیەتی) ببێتەوە، هەر لەبەرئەمەش ئەو ڕێكەوتننامەیەی كە لەنێوان (هێتلەرو ستالین)دا واژۆكرا لەساڵی (1939) بەوەی كە كاری دووژمنكاری نەكەنە سەر یەكتری پۆڵەندا باجەكەی دا، چونكە جارێكی تر ئەم وڵاتە دابەش كرایەوە، بەو شێوەیە ئەڵمانیا جەنگی جیهانی دووەمی بەرپاكرد لەئەیلولی ساڵی (1939)دا، بەهۆی ئەوەی بەشێكی پۆڵەندای داگیركرد، هەروەها ئەمە وایكرد كە هێزەكانی سۆڤیەت لای خۆرهەڵاتی پۆڵەندا داگیر بكەنو لەماوەی چەند ڕۆژێكدا پێگەی لەسەر نەخشەدا نەهێڵن، بەڵام ئەڵمانیا بەخێرایی لەساڵی (1941) جەنگی بەرامبەر (یەكێتی سۆڤیەت) ڕاگەیاندو توانی دەست بەسەر خۆرهەڵاتی پۆڵەندا دابگرێت كە هێزەكانی سۆڤیەت پێشتر داگریان كردبوو، بەڵام هێزەكانی سۆڤیەت جارێكی تر توانیان كە هێزەكانی ئەڵمانیا تێك بشكێننو لەساڵی (1945)دا دەست بەسەر پۆڵەندا بگرنەوە.
لەساڵی (1991)دا وڵاتی پۆڵەندا لەگەڵ هەریەك لە(هەنگاریاو چیكسلۆفاكیا) چوونە ناو بەرەی خۆرئاواوەو هەمان ساڵ پۆڵەندا بوو بەئەندامی پەرلەمانی ئەوروپا، لەساڵی (1999)ش بوو بەئەندام لەپەیمانی باكووری ئەتڵەسی ناتۆ، هەروەها لەساڵی (2004)دا بوو بەئەندامی (یەكێتی ئەوروپا).
* دانیشتوان :
پۆڵەندییەكان زۆرینەی دانیشتوانی وڵات پێكدەهێنن، بەڵام چەند كەمینەكیش لەپۆڵەندا هەیە كە ئەوانیش بریتین لەقەرەجی (ئەڵمانی، ئۆكرانیو ڕوسیای سپی)و چەندین ڕەگەزی تر، گەورەترین ئەو ڕەوەندە بیانیانەی كە لەو وڵاتەدا نیشتەجێن (ڤێتنامیەكان) بەپلەی یەكەم دێن، پاشان (یۆنانیو مەكدۆنیەكان) بەدوای ئەواندا دێن.
دانیشتوانی پۆڵەندا ڕووبەڕووی چەندین كاری ڕاگواستنو دەركردن هاتوون، بەهۆی داگیركاری هێزە دراوسێكانەوە، لەهەموو گەلانی ناوەڕاستی ئەوروپا زۆرتر گەشەیان كردووە، لەجەنگی جیهانی دووەمدا پۆڵەندییەكان چەندین ملیۆن كەسیان لێكوژراوەو ئاوارە كراوە، ژمارەی دانیشتوانی ئەم وڵاتە لەباشوور بەرزدەبێتەوە، بەڵام لەباكوور كەمتر دەبێتەوە، خەڵكی گوندەكان زۆرتر ڕوویان لەشارەكان كردووە بەهۆی پیشەسازیو بازرگانیەوە.
ژمارەی دانیشتوانی پۆڵەندا لەساڵی (2007)دا گەیشتە نزیكەی (38,116,000) هاوڵاتی، ژمارەی دانیشتوانی شارەكانی بەپێی ئاماری ساڵی (2003) بەم شێوەیەیە:-
* وارشۆ (1،689،600) كەس.
* ودۆتچ (777،500) كەس.
* كراكۆف (7577) كەس.
* فرۆتسلاو (638،401) هەزار كەس.
* بوزنان (578،900) هەزار كەس .
* گدانیسك (461،400) هەزار كەس.
* چیچن (4140) هەزار كەس.
* بیدگۆش (3702) كەس.
* لۆبلین (3566) هەزار كەس.
* كاتۆفیتچە (3223) هەزار كەس.
ڕەگەزی نێر لەكۆمەڵگای پۆڵەندیدا دەگاتە (48,4%)و ڕێژەی ڕەگەزی مێینە لەم وڵاتە دەگاتە (51,6%)، تێكڕای ناوەندی تەمەن لەوڵاتی پۆڵەندا بۆ پیاوان دەگاتە (70,5) ساڵو هی ژنان دەگاتە (78,9) ساڵ.
* ئایین:
پۆڵەندا یەكەم وڵاتی شیوعیە كە ڕێگەی فێربوونی ئایینی داوە لەپرۆسەی پەروەردەدا، پۆڵەندا بەوە لەدراوسێكانی جیادەكرێتەوە كە (90%) دانیشتوانەكەی دواكەوتەی مەزهەبی كڵێسەی كاسۆلیكین، ئەم دیاردەیە لەئەوروپای خۆرهەڵاتدا كەمتر بەدیدەكرێت، چونكە زۆرینەی خەڵكەكەی دواكەوتەی مەزهەبی ئەرسۆزۆكسین، ڕێژەی ئەو (90%) كە كاسۆلیكین سێیەكی ئەوانە ڕێوڕەسمی ئاینی جێبەجێ دەكەن، چەند كەمینەیەكی ئایینی تریشی تێدایە، لەوانە مسوڵمانو جولەكە.
* جەژنو بۆنەكان:
* سەری ساڵی زایینی (1-ی كانونی یەكەم).
* جەژنی زیندووبوونەوە.
* ڕۆژی (1-ی ئایار) جەژنی كرێكاران.
* ڕۆژی دەستور(3-ی ئایار).
* جەژنی نزیك بوونەوە (پێنج شەممەی نۆیەمی جەژنی زیندووبونەوە) .
* جەژنی بەرزبوونەوە (15-ی ئاب).
* جەژنی سەراپای قەشەكان (1-ی تشرینی دووەم).
* شەوو ڕۆژی لەدایك بوونی مەزن (25 – 26 كانونی یەكەم).
* جەژنی سەربەخۆیی (11-ی تشرینی دووەم).
* ئاوو هەوا:
ئاوو هەوای پۆڵەندا ئاوو هەوایەكی مامناوەندە، لەدیارترین دیاردەی ئاوو هەوا گۆڕانی ئاوو هەوایە لەڕۆژێكەوە بۆ ڕۆژێكی ترو لەساڵێكەوە بۆ ساڵێكی تر، بەهۆی كاریگەری ئەو شەپۆلە هەوایە گەرمە شێدارەی كە لەدەریاو زەریای ئەتلەنتیكەوە هەڵدەكاتو لەگەڵ ئەو شەپۆلە هەوایە ساردە وشكە كیشوەریەی كە لەقوڵایی هەردوو كیشوەری (ئاسیا - ئەوروپا)ەوە دێتو بەریەك دەكەون، بەشێوەیەكی گشتی ئاوو هەوای پۆڵەندا لەبەشی خۆڕئاوای مامناوەندە، لەگەڵ گۆڕانی ڕێژەی شێ لەهاوینداو زیادبوونی بارانبارین، بەڵام بەشی خۆرهەڵاتی وڵات ئاوو هەوای كیشوەری دەیگرێتەوەو گۆڕانی زۆری بەسەردا دێت، یاخود گەرمیەكی توندی هاوینەی وشك ئەو ناوچانە دەگرێتەوە، گەرمترین ناوچەكانی پۆڵەندا باشووری خۆرئاوایەتی كە ناوچەی نزمایی (ساندۆمیر)ە، ساردترین ناوچەكانیشی دەكەوێتە باكووری خۆرهەڵات كە پێی دەوترێت ناوچەی سۆفاوكی، هەروەها پێیشی دەوترێت (زەوی جەمسەری ساردی پۆڵەندا)، هەندێكجار پلەی گەرمی هەندێك ناوچەی پۆڵەندا ئەوەندە سارد دەبێت بۆ زیاتر لە(10) پلەی ژێر سفر دادەبەزێت، لەمانگی (كانونی دووەم) پلەی گەرمی لەخۆرئاوا دەبێت بە(سفر بۆ- 1)و لەخۆرهەڵات (5 بۆ -4)و لەباكووری خۆرهەڵات دەبێت بە(5 بۆ -5)، لەهاویندا لەمانگی (تەمموز) پلەی گەرمی لەكەنارەكان دەگاتە (17) پلەی سەدیو لەباشووریش دەگاتە (20) پلەی سەدی.
* ڕامیاری:
پۆڵەندا دوای ئەوەی سەردەمی شوعیەت كۆتایی هات، بوو بەدەوڵەتێكی دیموكراتی پەرلەمانی، پەرلەمانی پۆڵەندی (Zgromadzenie Narodowe) لەدوو ئەنجومەن پێكدێت كە ئەمانەن:-
* ئەنجومەنی پیران (Senat)، ئەم ئەنجومەنە پێكدێت لە(100) ئەندام.
* ئەنجومەنی نوێنەران (Sejm)، ئەم ئەنجومەنەش لە(460) ئەندام پێكدێت.
سەرۆكی حكومەت یاخود سەرۆك وەزیران لەلایەن سەرۆكی دەوڵًەتەوە دادەمەزرێت، لەبەر ڕۆشنایی ئەنجامی هەڵبژاردنەكان.
* پارتە ڕامیارییەكان:
1) پارتی یاساو داد (PiS)، پارتێكی چەپڕەوی كاسۆلیكی یە.
2) پارتی هاوپەیمانی چەپڕەوی دیموكراتی (SLD)، ئەم پارتەش چەپڕەوە.
3) پارتی ئازادی (UW)، پارتێكی لیبرالی ناوەندە.
4) پارتی بەرەی هاوڵاتیان (PO)، پارتێكی ناوەندە.
5) پارتی یەكێتی سیاسەتی ڕاستەقینە (UPR)، پارتێكی ڕاستڕەوی لیبرالی پارێزگارە.
6) پارتی یەكێتی كار (UP)، پارتێكی چەپڕەوە.
7) پارتی كرێكارانی پۆڵەندی یكگرتوو (PZPR)، پارتێكی چەپڕەوە (پارتی شیوعی پێشوو)ەو دابەش بوو، ئێستا پارتی هاوپەیمانی چەپڕەوی دیموكراتی (SLD) لێدروستبووە، هاوكات چەندین پارتو ڕِێكخراوی بچوكی ڕاستڕەوی تێدایە.
*هەرێمە فیدڕالییەكانو كارگێڕییەكان:
پۆڵەندا دابەش دەبێت بەسەر (16) پارێزگاو یەكەی كارگێڕیدا، هەریەك لەحكومەتو پەرلەمانی تایبەت بەخۆی هەیە، هەرێمە كارگێڕییەكانی پۆڵەندا ئەمانەن:
* وارمینسكۆ - مازۆرسكی
* پۆڵەندای گەورە.
* شڤینتۆكشیسكی.
* سۆبكارباتیا.
* پۆڵەندای بچوك.
* كۆیافسكۆ - بۆمۆرسكی.
* لۆبۆسكی.
* ودزكی.
* لۆبیلسكی.
* مازۆفیتسكی.
* دۆلنۆشلنسكی.
* ئۆپۆلسكی.
* پۆدۆلسكی.
* پۆمرسكی.
* شلنسكی.
* زاچۆدنیبۆمۆرسكی.
*ئابووری :
ئابوری پۆڵەندا ئابورییەكی پیشەسازی - كشتوكاڵیە، پیشەسازی لەنیوەی داهاتی گشتی نەتەوەییدا بەشداری دەكات، گرنگترین پیشەسازییەكانی ئەم وڵاتە بریتیە لە:-
* پیشەسازی دروستكردنی كەشتیسازی.
* پیشەسازی دروستكردنی ئوتومبێل.
* پیشەسازی دروستكردنی ئامێرە كیمیاوییەكان.
* پیشەسازی پاڵاوتنی نەوت.
* پیشەسازی دروستكردنی شووشە.
* پیشەسازی دروستكردنی چنین.
* پیشەسازی دروستكردنی كاغەز.
* پیشەسازی دروستكردنی ئامێرە ئەلەكترۆنیەكان.
بەڵام كەرتی كشتوكاڵ (32%) دانیشتوانی پۆڵەندا سەرقاڵی كشتوكاڵ كردنن، ئەم وڵاتە ڕێگەی داوە كە جوتیاران خاوەندارێتی زەویەكانیان هەبێتو بەجۆرێك كە (78%)ی جوتیارانی پۆڵەندا خاوەنی زەوی خۆیانن، گرنگترین بەروبوومە كشتوكاڵیەكانی پۆڵەندا بریتین لە:-
* بەروبوومی گەنمو جۆ .
* بەروبوومی چەوەندەری شەكر.
* بەروبوومی پەتاتە.
* بەروبوومی سەوزەو میوە، پۆڵەندا لەڕووی كانزاكاریەوە وڵاتێكی گرنگە، چەندین كانزای هەیە، لەوانە: قوڕقوشم، خەڵوز بەهەموو جۆرەكانیەوەو توتیا.
*گەشتیاری:
پۆڵەندا لەڕووی گەشتیارییەوە گرنگی خۆی هەیەو ساڵانە سەدان هەزار گەشتیار ڕووی تێدەكەن، ناوچە گەشتیاریو دێرینەكانی بوونەتەهۆی سەرنجڕاكێشانی گەشتیاران، لەڕووی بازرگانیەوە گرنگیەكی تایبەتی هەیە، چونكە چەندین ڕێگاوبانی تایبەتی هەیە، بووەتە پێگەیەكی گرنگ بۆ گواستنەوەی كەلوپەلو بازرگانیكردنی نێوان
كۆمپانیای شەمەندەفەری پۆڵەندی
خۆرهەڵاتی ئەوروپاو خۆرئاوای، لەنێوان (بەلقانو باكوری ئەوروپا)دا، كۆمپانیای شەمەندەفەری پۆڵەندی (Polskie Koleje Państwowe)زۆربەی تۆڕەكانی هێڵی ئاسنینی وڵات سەرپەرشتی دەكات، چەندین ڕێگای وشكانی هەیە، بەڵام ڕێگای خێرای كەمە، چەندین بەندەری هەیە، لەوانە (گدانیسك، شچاچیتنو گدینیا)و كۆمپانیای هێڵی ئاسمانی نیشتیمانیشی بریتیە لەلۆت (LOT) و سەرپەرشتی هاتوچۆی ئاسمانی دەكات لەم ولاتەدا.
* ڕۆشنبیریو فێركردن:
ڕۆشنبیرییەكی جۆراوجۆری هەیە، ئەمەش پەیوەستە بەو گۆڕانكارییانەی كە ئەم وڵاتەی گرتووەتەوە، ڕۆشنبیری خۆی پاراستووە بەرامبەر ئەو دراوسێیانەی كە ئەم وڵاتەیان داگیركردووە، وەك ئەڵمانیا، گرنگترین كەسایەتیە ڕۆشنبیرییەكانی پۆڵەندا بریتین لە:-
شاعیر (ئادەم میچكیڤیز)و وێنەكێش (یان ماتیكۆ) و میوسیكژەن (چۆبان).
پەروەردەو فێركردنی پۆڵەندا بەم شێوەیەیە:-
* خوێندنگای سەرەتایی ( Szkoła podstawowa ).
* خوێندنگای دواناوەندی (Liceum).
* خوێندنگای ئامادەیی (Gimnazjum).
* بەكالۆریۆس (licencjat).
* ماستەر (magister) .
* دكتۆرا (doktor) .
پۆڵەندییەكان لە اشترین كۆمەڵگاكانی ئەوروپان لەڕووی فێركردنەوە، ژمارەی زانكۆ نیشتیمانیەكانی (126) زانكۆیە، لەوانە (17) زانكۆیان زانكۆی گشتینو (22) زانكۆشیان تەكنیكین، پۆڵەندا (301) زانكۆی تایبەتی هەیە، یاتر لە(100,000) زانا لەم زانكۆیانە كاردەكەنو (50,000)یشیان هەڵگری بڕوانامەی دكتۆران، لەساڵی (2003)دا نزیكەی (360,000) خوێندكار لەزانكۆكانی پۆڵەندا دەرچوونو لەساڵی (2004)دا نزیكەی (384,000) خوێندكار لەم زانكۆیانە دەرچوون.
وەرگێڕانی: هەمزە ڕەسول
radionawxo.org
